Language
KAŞIK
 
Kaşık

Kaşık borunun büküm esnasında boruyu iç kısımdan destekleyerek deformasyona uğramasını engelleyen boru bükme ekipmanıdır. Genellikle büyük boru çapı ve düşük et kalınlığı olan borularda kesinlikle kullanılması gerekmektedir.

 

 

 

 

 

 

KAŞIK KALIBI ÖNEMİ DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

KÜÇÜK ŞEYLERİN (AYRINTILARIN) BÜYÜK ETKİSİ

Çekerek bükmeli boru bükme makinasında bükümü kalıp ekipmanları yapar. Bu prosesin sık sık "malafalı  boru bükme" diye anılmasının sebebi budur. Boru bükme makinelerindeki pek çok ilerlemeye rağmen, çekerek bükme prosesi, modern boru bükme ekipman parçalarının eksiksiz bir şekilde ortaya çıktığı yarım yüzyıl öncesiyle hemen hemen aynıdır. Bu doğrultuda, yüksek kaliteli boru üretiminde istikrarı sağlayabilmenin merkezi önemi bugün de aynı şekilde ciddiyetini korumaktadır. Çekerek bükme ekipmanlarının üretiminde, kurulumunda veya dizaynında yaşanan minik varyasyonlar, proses kontrolünün kalkmasına, büküm kalitesinin düşmesine, parçanın kullanım ömrünün kısalmasına ve bir sürü başka sıkıntıya yol açar.

Bu ifade kaşık kalıbı için de geçerlidir. Kaşık kalıbı ilk bakışta basit bir parça gibi görünür. Kaşık genellikle büküm kalıbı ile bükülecek borunun geri tanjantı arasındaki boşluğa uyan katı bir bloktur.  Kaşık kalıbı, çıkarılabilir tek parçalı bir araçtır. Boyutlar ve materyal dışında kaşık kalıbının ayırt edici bir yanı pek de yok gibidir. Ancak görünüş aldatıcıdır.

Kaşık kalıbı dizaynının asıl özelliği keskin ve hassas uc bölgesidir. Böyle adlandırılmasının sebebi, radyus yüzü boru oyuntusunun bir noktada yakınlaşmasıyla oluşan bıçaksı keskin bir kenardan ibaret olmasıdır. Parçanın geri kalan kısmı keskin kenar kısmı desteklemeye ve boru bükme makinesine oturtmak için yeterli yüzey yaratmayı sağlar. Keskin kenarın geometrisi göründüğü kadar basit ve aşikar değildir. Kaşığın içinde boru oyuğu ve radyus yüzünün kesişim noktasının (arakesit radyus) net ve titiz hesabı boru bükme makinasının performansını birinci derecede belirleyicidir.

Bu konuyu incelemeye başlamadan önce bir kaşık kalıbının amacını gözden geçirmekte fayda var. Çekerek bükme prosesinde kaşığın iki fonksiyonu vardır. Birincisi, bükülen borunun iç radyusunun hareket eden ucundaki şekil verme işinden kaynaklanabilecek yığılmayı önlemektir. Boru büküme doğru çekilirken büküme başlangıç noktasında yığılma olur. Büküm başlangıç çizgisinin arkasındaki yığılma, büküm kalıbı oyuğunun eğrisine doğru kayarak boruyu arka teğetten uzaklaştırır. Çekmenin tamamlanmasına takiben, bu deformasyon bükülen materyalin elastikleşmesiyle sonuçlanırsa, büküm ucunda bir veya bir dizi pot luk (kırışıklık) oluşur. Büküm kalıbı ile boru arasına kaşık kalıbının bağlanması, borunun boşluk bulmasını engelleyerek bu deformasyonu önler. Bazı borularda bükme esnasında, kaşığı bağlamaya gerek duyulmaz bunun nedenleri; boru çapı, et kalınlığı, büküm radyusu, malzeme kalitesi (büküme uygun üretilmiş olması). Kaşık kalıbının kullanım amacı boru bükümü sırasında boşluğu doldurarak potluk oluşmasını önlemektir. Potluk yoksa kaşık kalıbına da gerek yoktur. Kaşık kalıbı eğik konumlandırılabilir, yani keskin uç kenar teğet hattından uzak açılı yerleştirilebilir, böylece esneme noktasından geçmeden önce borunun kaşık kalıbına olan sürtünmesi en aza indirilmiş olur. Bunun avantajı kaşığın ömrünü uzatmaktır. Bunu test etmek isterseniz, çok az eğimle veya eğimsiz yerleştirdiğinizde, kaşık ucunun hemen arkasındaki boru boşluğunun materyalin kaymasını bloke etmesiyle dışarı bombeli hale geldiğini gözlemleyebilirsiniz. Bu bombe kaşık kalıbının ömrünü kısaltır.

Ömrünü uzatmak amacıyla bir kaşık kalıbını eğmek ayrıca kaşığın ikinci fonksiyonu açısından da üstünlükler taşır: Yüksek basınç altında büküm yapıldığında büküm noktasında boru materyalinin tam olarak kapsanması. Normal olarak kızak (pressure die) tarafından uygulanan yüksek radyal basınç, malafa burnunun agresif kullanıldığı durumlar dışında, pek çok çekerek bükme uygulamasında kullanılmayabilir. Bununla birlikte, 304 paslanmaz çelik veya titanyum ve hatta yumuşak çelik gibi büküm materyalleri söz konusu olduğunda, son derece dar merkez radyuslerinde daha yüksek basınçlardan kaçınılamayabilir. Bu materyaller, çekme esnasında boru sırtının kalınlaşmasıyla oluşan sıkışmaya direnç gösterir. Büküm noktasında materyaller tam ve doğru yerleştirilmezse (malafa borunun içine, kızak büküm radyusunun dış kısmı üzerinde, büküm kalıbı teğet çizgisin önündeki iç radyusun üzerinde, kaşık da onun arkasındaki iç radyusun üzerine) sıkıştırma boruyu frenleyecektir.

   

Bununla birlikte, kaşığa eğim verilip verilmeyeceğini boru malzemesine (ve daha az ölçüde borunun özelliklerine) bağlıdır. Aynı faktörler kaşık radyusunun geometrisini de belirler. Düşük basınçlı bükümde eğim verilmek üzere tasarlanmış bir kaşık sıfır eğimli yüksek basınç için uygun olmayacaktır. Aynı şey bunun tersi için de geçerlidir. Basit bir kaşık uc radyusu süpürme geometrisi varyasyonları olarak üretilmiş olan pek çok kaşık modeli boru oyuntusuyla radyus yüzeyinin yakınsaması vasıtasıyla form alır. Bu işin tam geometrisi genellikle kaşık kalıbının boru bükme makinesine nasıl bağlanması gerektiğine bağlı olarak değil, üretim kolaylığına bağlı olarak belirlenir. Günümüz teknolojisinin geldiği noktada son derece hassas makineler üretilse de, o hassas makineler kaşık radyusunu işledikten sonra da, çoğu basit-kaşık kalıbı en azından kısmen manuel bileme veya zımparalamaya tabi tutuluyor. Bu da alet ömrünün tükenmesi için daha da geniş varyasyonlar yaratır.

Genellikle, son kullanıcıları geometrideki tutarsızlıkları iki yolla telafi ederler. Birincisi eğimi ayarlamaktır. İkincisi istenen sürtünmeyi azaltması için kaşıkta alüminyum-bronz malzeme kullanmaktır. Bununla birlikte her iki çözüm de çekerek bükme prosesine karşı çalışabilir, çünkü her ikisinin içerdiği değişken ve daha kötüsü kararsız bir yapı, belirli bir boru bükme prosesinde kurulum parametrelerinin standardize edilmesi çabalarını sonuçsuz bırakabilir. Dahası, pek çok kaşığın özelliği olan geometrik şekli, yüksek basınçlı büküm için sıfır eğimli kaşık için tamamen uygunsuzdur. İmalatcı üretim yaparken son kullanıcıyı uyarmalıdır. İlk üzerinde durulacak olan şey, kaşığın materyalidir. Çelik, paslanmaz çelik ve titanyum borularda en iyi seçimler nikel içermeyen alüminyum bronz malzemelerdir. Demir dışı borularda işlenmemiş kurşunlu çelikler en iyisidir. Daha sert malzemeler, ısı uygulaması ve yüzeysel sertlik, kaşık kalıbını kırılganlaştırır.

İkinci önemli şey, kaşık açı geometrisidir. Eğer kaşığa eğim verilecekse, kaşık kalıbı bağlanırken bağlanırken düz bir metal ile açı ayarlanmalıdır, paslanmaz çelik, titanyum, veya benzer boru malzemelerinin yüksek basınçlı büküme uyumlandırılması için kaşık kalıbına açı verilmelidir. Boru oyuğu ile radyus yüzeyi arasında kaşık kalıbının ofset olarak doğru bir şekilde işlenmesiyle, kaşık radyusu büküm noktasında bütünlüğünü koruyabilir ve malzemenin fazlaca çizilmeden yeterli bir şekilde tutulmasını sağlar.

Son olarak üzerinde durulacak şey, kaşık kalıbının radyüs bütünüyle cnc makine tarafından üretilmesinin sağlanmasıdır. Bunun manuel yöntemlerle yapılması durumunda, tasarımın mükemmelliği elde üretimde ortaya çıkması kaçınılmaz olan geniş varyasyonlardan etkilenecektir. Dolayısıyla her zaman cnc makinede üretilmiş olan kaşık kalıplarını tercih etmelisiniz. Cansa Makina olarak boru bükme makinaları mızda kullandığımız kaşık kalıplarını üretim öncesi 3d cad/cam programlarında tasarlayıp cnc tezgahlarımızda üretimini gerçekleştiriyoruz.

Çoğunlukla gözardı edilen bu hususların göz önünde bulundurulması yapılacak boru bükümünde işe en uygun kaşık kalıbının belirlenmesine yardımcı olacaktır.